Afazja – kiedy słowa uciekają, ale myśli zostają

Mowa to jedno z najważniejszych narzędzi, jakie ma człowiek. Dzięki niej możemy wyrażać emocje, potrzeby, opowiadać o swoich przeżyciach i budować relacje z innymi. Co jednak, gdy nagle tracimy tę umiejętność – gdy wiemy, co chcemy powiedzieć, ale nie potrafimy ubrać myśli w słowa?
Tak właśnie wygląda życie z afazją.

Czym jest afazja?

Afazja to zaburzenie mowy spowodowane uszkodzeniem struktur mózgu odpowiedzialnych za jej rozumienie i produkcję. Najczęściej występuje po:

udarze mózgu,
urazie czaszkowo–mózgowym,
guzie mózgu,
zapaleniu mózgu lub innych chorobach neurologicznych.

To nie choroba psychiczna i nie problem z inteligencją – osoba z afazją nadal rozumie świat, myśli logicznie i emocjonalnie, ale jej mózg nie potrafi prawidłowo przetworzyć lub przekazać informacji językowych.

Jakie są rodzaje afazji?

Rodzaj afazji zależy od miejsca uszkodzenia w mózgu. Wyróżnia się kilka głównych typów:

Afazja Broki (ruchowa, ekspresyjna)

uszkodzenie okolic czołowych lewej półkuli mózgu,
mowa jest bardzo ograniczona – krótkie, urywane zdania, często z błędami gramatycznymi,
osoba rozumie, co się do niej mówi, ale ma ogromną trudność z wypowiedzeniem słów,
czytanie i pisanie również mogą być zaburzone.

Afazja Wernickego (czuciowa, receptywna)

uszkodzenie tylnej części płata skroniowego,
osoba mówi płynnie, ale jej wypowiedzi są niezrozumiałe, pełne neologizmów lub błędnych słów,
rozumienie mowy jest upośledzone, co utrudnia kontakt i współpracę.

Afazja mieszana

obejmuje zarówno trudności w mówieniu, jak i rozumieniu,
może występować po rozległych udarach lub ciężkich urazach mózgu,
często wymaga długotrwałej, kompleksowej rehabilitacji.

Afazja globalna

najcięższa postać – osoba prawie całkowicie traci zdolność mówienia i rozumienia mowy,
mimo to może reagować emocjonalnie, wykonywać proste polecenia i rozumieć komunikaty niewerbalne.

Jak wygląda życie z afazją?

Osoba z afazją nie przestaje myśleć – przestaje jedynie skutecznie komunikować się.
Wyobraź sobie, że chcesz powiedzieć „poproszę herbatę”, ale z twoich ust wydobywa się tylko „he… ta… be…”. Albo że słyszysz, jak ktoś do ciebie mówi, ale jego słowa brzmią jak niezrozumiały szum.

To codzienność tysięcy osób po udarach i urazach mózgu. Wraz z utratą mowy często pojawia się lęk, frustracja, wycofanie społeczne i depresja. Dlatego tak ważna jest szybka reakcja i wsparcie zarówno terapeutyczne, jak i emocjonalne.

Neuroplastyczność – nadzieja dla osób z afazją

Mózg ma niezwykłą zdolność do regeneracji i tworzenia nowych połączeń neuronowych – to właśnie neuroplastyczność. Dzięki niej możliwe jest odbudowanie umiejętności językowych nawet po poważnych uszkodzeniach.
Terapia logopedyczna (lub neurologopedyczna) stymuluje te procesy, a regularne ćwiczenia pozwalają mózgowi „nauczyć się mówić na nowo”.

Jak wygląda terapia afazji?

Rehabilitacja mowy to proces długotrwały i wymagający ogromnej cierpliwości – zarówno od pacjenta, jak i jego bliskich.
Terapia jest dobierana indywidualnie, ale najczęściej obejmuje:

ćwiczenia rozumienia mowy (rozpoznawanie słów, poleceń, znaczeń),
powtarzanie i nazywanie przedmiotów, obrazków, czynności,
naukę pisania i czytania prostych słów,
ćwiczenia pamięci i koncentracji,
wykorzystanie komunikacji alternatywnej i wspomagającej (AAC) – np. tablice obrazkowe, gesty, aplikacje na tablet,
trening rozmowy w codziennych sytuacjach („Jak się czujesz?”, „Co chciałbyś zjeść?”).

Nie mniej ważne są emocje i motywacja – sukces terapii zależy w dużej mierze od pozytywnego nastawienia i poczucia, że każdy mały postęp ma znaczenie.

Jak rodzina i bliscy mogą wspierać osobę z afazją?

Bliscy są dla pacjenta najważniejszym źródłem wsparcia. To oni spędzają z nim najwięcej czasu, więc ich sposób komunikacji ma ogromny wpływ na efekty terapii. Oto kilka zasad:

Mów wolno i spokojnie. Używaj prostych zdań, unikaj pośpiechu.
Daj czas na odpowiedź. Nie kończ za drugą osobę zdań, nie poprawiaj jej na siłę.
Utrzymuj kontakt wzrokowy. Pokazuj, że jesteś obecny i słuchasz.
Wspieraj się gestem, mimiką, obrazkiem. Czasem jedno zdjęcie potrafi powiedzieć więcej niż sto słów.
Nie udawaj, że rozumiesz. Jeśli nie wiesz, o co chodzi – poproś o powtórzenie lub pokaż alternatywę („Chodziło ci o to?”).
Chwal każdy postęp. Nawet jedno poprawnie wypowiedziane słowo to krok do przodu.

Czego unikać?

Mówienia „on nic nie rozumie” – to bardzo krzywdzące i często nieprawdziwe.
Rozmów w obecności osoby z afazją, jakby jej nie było.
Nadmiernej presji – terapia mowy wymaga czasu i odpoczynku.
Skupiania się wyłącznie na błędach.

Czy można całkowicie wyzdrowieć?

Wiele osób z afazją odzyskuje dużą część umiejętności językowych – czasem nawet w pełni. Wszystko zależy od:

rozległości uszkodzenia mózgu,
wieku pacjenta,
czasu rozpoczęcia rehabilitacji,
intensywności i regularności terapii,
wsparcia rodziny.

Największe postępy obserwuje się w pierwszym roku po urazie, ale poprawa może trwać latami – mózg uczy się przez całe życie.

Podsumowanie

Afazja to nie tylko utrata słów – to utrata części swojej tożsamości, sposobu komunikowania się ze światem. Ale dzięki terapii, cierpliwości i wsparciu można te słowa odzyskać.

Każdy uśmiech, gest i zrozumiane zdanie to dowód, że mózg potrafi się regenerować, a człowiek ma niesamowitą zdolność do pokonywania trudności.

Proste ćwiczenia wspierające terapię afazji

1. Powtarzanie prostych słów

Poproś osobę z afazją, aby powtarzała krótkie słowa z codziennego życia – np. dom, kot, chleb, mama, tak, nie.
Stopniowo zwiększaj trudność: talerz, okulary, parasol, samochód.
Wskazówka: pokazuj obrazek lub przedmiot, aby skojarzyć słowo z konkretnym znaczeniem.

2. Naśladowanie dźwięków i sylab

Zaczynamy od zabawy w dźwięki: ma–ma, la–la, pa–pa, ba–ba.
Można też naśladować odgłosy zwierząt (miau, hau, mu) lub dźwięki z otoczenia (tik-tak, bum, szszsz).
To proste ćwiczenie aktywizuje mięśnie artykulacyjne i ośrodki mowy w mózgu.

3. Uzupełnianie zdań

Terapia w formie zabawy:

– Na drzewie rośnie… (jabłko)
– Pies mówi… (hau hau)
– Rano jemy… (śniadanie)

Możesz tworzyć proste zdania tematyczne – o pogodzie, jedzeniu, emocjach.
Ćwiczenie rozwija rozumienie kontekstu i pamięć językową.

4. Ćwiczenia na rozumienie

Podaj proste polecenia i zachęcaj do wykonania:

„Podnieś rękę”, „Pokaż kubek”, „Dotknij nosa”, „Wskaż okno”.
Z czasem można zwiększać długość poleceń:
„Weź kubek i połóż go na stole.”

To zadanie pomaga odbudować rozumienie mowy i reakcję na komunikaty werbalne.

5. Ćwiczenia z obrazkami

Przygotuj kilka ilustracji (np. owoce, zwierzęta, przedmioty).
Poproś o:

nazwanie obrazka,
wskazanie tego, o którym mówisz („Pokaż jabłko”),
opisanie obrazka jednym słowem lub gestem.

Można wykorzystać gazety, karty obrazkowe lub aplikacje multimedialne.

6. Zabawa w pytania i odpowiedzi

Zadawaj pytania zamknięte (tak/nie), np.

„Czy to jest pies?”
„Czy dzisiaj świeci słońce?”
„Czy lubisz kawę?”

Potem przejdź do pytań otwartych:

„Co jesz na śniadanie?”
„Jak się dziś czujesz?”

To pomaga ćwiczyć rozumienie pytań i spontaniczną wypowiedź.

7. Ćwiczenia artykulacyjne (gimnastyka buzi i języka)

Rozgrzewka narządów mowy:

wysuwanie języka do przodu i cofanie,
oblizywanie warg dookoła,
nadymanie policzków,
cmokanie, parskanie, robienie „rybki”.

Warto wykonywać te ćwiczenia przed mówieniem – poprawiają ruchomość i kontrolę mięśni artykulacyjnych.

8. Opis obrazka

Pokaż zdjęcie (np. z gazety lub kalendarza) i poproś, aby osoba:

wymieniła, co widzi („pies, drzewo, dziecko”),
spróbowała powiedzieć jedno zdanie o obrazku („Dziecko bawi się na trawie”).

To ćwiczenie rozwija budowanie zdań i myślenie narracyjne.

9. Ćwiczenia pisemne (jeśli możliwe)

Na kartce napisz kilka prostych słów z lukami:

K__t, m__ma, j__błko
lub poproś o dopasowanie słowa do obrazka.
Pomaga to utrwalać pismo i czytanie oraz wspiera różne drogi aktywacji języka w mózgu.

10. Ćwiczenie emocji i komunikacji niewerbalnej

Pokaż emotikony lub zdjęcia twarzy i zapytaj:

„Co ta osoba czuje?”
„Pokaż, jak wygląda złość.”
„Jak wygląda radość?”

Dzięki temu osoba z afazją może wyrażać emocje nawet wtedy, gdy słowa są jeszcze trudne do wypowiedzenia.

Wskazówka dla bliskich:
Ćwiczenia warto wykonywać codziennie, ale krótko – 10–20 minut dziennie wystarczy. Najważniejsza jest regularność, spokój i pozytywna atmosfera.